संघर्षातून घडलेलं व्यक्तिमत्त्व

भारतीय उद्योगविश्वात शांत, संयमी आणि मूल्याधिष्ठित नेतृत्वाचं प्रतीक ठरलेलं नाव म्हणजे रतन टाटा. ऐश्वर्याच्या वातावरणात जन्म असूनही त्यांचं बालपण भावनिक संघर्षांनी व्यापलेलं होतं. पालक विभक्त झाल्यानंतर आजी नवाजबाई टाटा यांच्या संस्कारांत त्यांची जडणघडण झाली. अमेरिकेत शिक्षण घेत असताना “टाटा” हे आडनाव बाजूला ठेवून स्वतःच्या कष्टांवर उभं राहण्याचा त्यांनी जाणीवपूर्वक निर्णय घेतला. हॉटेलमध्ये भांडी घासण्यापासून साध्या नोकऱ्यांपर्यंतचे अनुभव त्यांच्या स्वभावाला अधिक विनम्र, जमिनीशी जोडलेलं बनवत गेले.

नेतृत्वाची सुरुवात तळापासून

१९६२ मध्ये टाटा समूहात प्रवेश केल्यानंतर रतन टाटांनी थेट उच्च पद स्वीकारण्याऐवजी जमशेदपूरच्या टाटा स्टीलमध्ये कोळसा उचलण्यापासून प्रत्यक्ष कामाचा अनुभव घेतला. नेल्को आणि एम्प्रेस मिलसारखी अपयशं त्यांच्या वाट्याला आली; पण त्यातून ते खचले नाहीत. उलट, या अनुभवांनी निर्णयक्षमता, दूरदृष्टी आणि धैर्य अधिक पक्कं केलं. १९९१ मध्ये समूहाची सूत्रे हाती घेतल्यानंतर त्यांनी भारतीय उद्योगविश्वाला जागतिक स्तरावर आत्मविश्वासानं उभं केलं.

नफ्यापेक्षा मूल्यांना प्राधान्य देणारा टाटा समूह

इतर अनेक उद्योगसमूहांप्रमाणे “करलो पैसा मुठ्ठी मे” अशी मानसिकता टाटा समूहाची कधीच राहिलेली नाही. टाटा उद्योगांची मुळेच समाजाभिमुख विचारांत रोवलेली आहेत. आज टाटा सन्समधील सुमारे ६६ टक्के हिस्सा टाटा ट्रस्ट्सकडे असल्याने समूहातून मिळणाऱ्या नफ्याचा मोठा भाग शिक्षण, आरोग्य, संशोधन, ग्रामीण विकास आणि आपत्ती निवारणासाठी खर्च होतो. नफा कमावणं महत्त्वाचं असलं, तरी तो समाजाकडे परत जाणं हीच टाटा संस्कृतीची खरी ओळख आहे.

ग्राहक विश्वास आणि टाटा संस्कृती

ग्राहकाला फसवून पैसा कमावणं, दर्जाशी तडजोड करणं किंवा दिशाभूल करणाऱ्या जाहिराती करणं—हे टाटा समूहाच्या विचारधारेत कधीच बसलेलं नाही. म्हणूनच “टाटा नमक – देश का नमक” अशी जाहिरात आली, तेव्हा लोकांना त्यावर आक्षेप घ्यावा असं वाटलं नाही. कारण हा दावा जाहिरातीपुरता मर्यादित नव्हता; तो दशकानुदशकं प्रामाणिक व्यवहारातून कमावलेल्या विश्वासावर उभा होता.

जागतिक भरारी आणि भारतीय आत्मविश्वास

रतन टाटांच्या नेतृत्वाखाली टाटा समूहाने केवळ व्यवसाय विस्तार केला नाही, तर भारतीय उद्योगजगतालाच जागतिक आत्मविश्वास दिला. टेटली, कोरस, जग्वार–लँड रोव्हर यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय ब्रँड्सची खरेदी ही केवळ आर्थिक गुंतवणूक नव्हती, तर “भारतीय कंपन्याही जगात नेतृत्व करू शकतात” हा ठाम संदेश होता. या निर्णयांमुळे भारताचा उद्योगविश्वातील दर्जा बदलला आणि नव्या पिढीला मोठी स्वप्नं पाहण्याचं बळ मिळालं.

नॅनो : नफ्यापेक्षा माणूस केंद्रस्थानी

टाटा नॅनो हा प्रकल्प आर्थिकदृष्ट्या फारसा यशस्वी ठरला नाही, तरी तो रतन टाटांच्या विचारसरणीचं उत्तम उदाहरण आहे. सुरक्षित चारचाकी वाहन सामान्य मध्यमवर्गीय कुटुंबापर्यंत पोहोचवण्याचं स्वप्न त्यांनी पाहिलं. इथे नफा दुय्यम होता आणि माणूस केंद्रस्थानी होता. उद्योग केवळ आकड्यांसाठी नाही, तर समाजाच्या गरजांसाठी असावा—हा विचार नॅनोमधून स्पष्टपणे दिसून आला.

शांत नेतृत्व आणि स्वतः घालून दिलेले नियम

रतन टाटांच्या नेतृत्वाची आणखी एक महत्त्वाची ओळख म्हणजे त्यांनी स्वतः घालून दिलेले नियम स्वतः काटेकोरपणे पाळले. निवृत्तीचं वय ७५ वर्ष निश्चित करून त्यांनी अनेक वरिष्ठांना सन्मानाने बाजूला केलं आणि स्वतःही ७५ व्या वर्षी निवृत्त झाले. बॉम्बे हाऊसमध्ये जाणं थांबवून त्यांनी पुढील नेतृत्वाला पूर्ण स्वातंत्र्य दिलं. सत्तेवर चिकटून राहण्याऐवजी योग्य वेळी बाजूला होणं—हेच त्यांच्या नेतृत्वाचं मोठेपण आहे.

आज रतन टाटा यांच्या जन्मदिनी, मूल्य, विश्वास, संवेदनशीलता आणि जबाबदारीवर उभ्या राहिलेल्या या द्रष्ट्या नेतृत्वाला मनःपूर्वक अभिवादन 🙏