चित्रकार घडविण्यासाठी नव्हे, तर माणूस घडविण्यासाठी

“मला चित्र काढता येत नाही.” हे वाक्य आपण अनेकदा ऐकतो आणि बोलतोही. जणू काही चित्रकला ही फक्त जन्मजात गुण असलेल्या किंवा व्यावसायिक कलाकारांसाठी राखीव असलेली गोष्ट आहे. प्रत्यक्षात मात्र चित्रकला ही कौशल्याची परीक्षा नसून, माणूस म्हणून जगताना उपयोगी पडणारी, मनाला आधार देणारी आणि विचारांना दिशा देणारी एक सहज प्रक्रिया आहे. म्हणूनच चित्रकलेचा फायदा हा केवळ चित्रकारांपुरता मर्यादित नसून, प्रत्येक व्यक्तीसाठी आहे.

कला आधी जन्माला येते, कलाकार नंतर

खरं तर कला ही आधी जन्माला येते आणि कलाकार नंतर. माणसाच्या आयुष्यातील अनुभव, संवेदना, संघर्ष, आनंद, दुःख, प्रश्न आणि शोध यांच्यातून कलेचा जन्म होतो. या कलेच्या प्रवासातच “कलाकार” ही ओळख आकार घेते. त्यामुळे कलाकार कलानिर्मिती करतो एवढ्यावर थांबण्यापेक्षा, कलेतून माणसाची निर्मिती होते असं म्हणणं अधिक समर्पक ठरतं.

चित्र म्हणजे प्रवासाची साक्ष

कलाकार हा आधी माणूस असतो—अनुभवांनी घडलेला, परिस्थितीतून अस्वस्थ झालेला आणि शोधाच्या प्रक्रियेत असलेला. कागद किंवा कॅनव्हासवर उमटणारी रेषा ही केवळ कौशल्याचा परिणाम नसून, त्या माणसाच्या आत चाललेल्या संवादाची नोंद असते. म्हणूनच चित्र ही वस्तू नसून, ती एका प्रवासाची साक्ष असते.

चित्रकला माणसाला आतून पाहायला शिकवते

चित्रकला माणसाला पाहायला शिकवते—बाहेरचं जग नव्हे, तर आतलंही. ती संवेदना तीक्ष्ण करते, विचार खोल करते आणि माणसाला स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची हिंमत देते. या प्रक्रियेत माणूस केवळ चित्र काढत नाही; तो स्वतःला घडवत असतो. कलेच्या सहवासातूनच संयम, समज, करुणा आणि संवेदनशीलता यांचा विकास होतो.

अभिव्यक्तीपेक्षा घडण महत्त्वाची

म्हणूनच कला ही केवळ अभिव्यक्तीचं साधन नसून, ती एक घडण आहे—माणसाच्या व्यक्तिमत्त्वाची. कलाकार ही ओळख कलेतून निर्माण होते; पण त्याही आधी कला माणसाला माणूस बनवते. या अर्थाने पाहिलं तर चित्रनिर्मितीपेक्षा माणूसनिर्मिती हीच कलेची खरी भूमिका आहे.

शब्दांपलीकडची भाषा

सर्वसामान्य दैनंदिन जीवन सतत शब्दांनी भरलेलं असतं—कामाच्या बैठका, फोन, संदेश, सामाजिक अपेक्षा. पण अनेक भावना अशा असतात ज्या शब्दांत सांगता येत नाहीत. तिथेच चित्रकला आपलं काम करते. कागदावर उमटलेली एक साधी रेषा, एखादा रंगाचा ठिपका किंवा आकृती ही मनातल्या गुंतागुंतीला वाट करून देते. चित्रकला ही बोलण्याची गरज नसलेली, पण ऐकून घेणारी भाषा आहे.

कॉपी नव्हे, स्वतःचा शोध

आज अनेक ठिकाणी चित्रकलेचे वर्ग चालतात. बहुतेक वेळा या वर्गांमध्ये सर्वांना एकच चित्र काढायला लावलं जातं. ते चित्र सुंदर दिसतं, चौकटीत लावण्यासारखंही असतं; पण सगळ्यांचं एकसारखं असतं. या प्रक्रियेत हात चालतो, पण विचार थांबतो. चित्रकलेचा खरा उद्देश मात्र कॉपी करणं नसून, स्वतःच्या आत डोकावणं आहे. प्रत्येक माणसाचा अनुभव, भावविश्व आणि दृष्टी वेगळी असते; मग चित्र एकसारखी कशी असू शकतील?

चित्रकला म्हणजे नकळत ध्यान

चित्र काढताना माणूस काही काळासाठी बाह्य जगापासून दूर जातो. कामाचा ताण, घरच्या जबाबदाऱ्या, आर्थिक चिंता, अपेक्षा आणि तुलना—हे सगळं थोड्या वेळासाठी बाजूला राहतं. रंग निवडताना आणि रेषा काढताना लक्ष वर्तमान क्षणावर केंद्रित होतं. मन शांत होतं, श्वास स्थिर होतो. म्हणूनच चित्रकला नकळत ध्यानासारखी काम करते. यासाठी वयाची अट नसते, मात्र योग्य दिशा देणारा अभ्यासपूर्ण मार्गदर्शक महत्त्वाचा ठरतो.

आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर सोबत करणारी कला

लहान मुलांसाठी चित्रकला म्हणजे कल्पनाशक्तीला मोकळं आकाश. किशोरवयीन आणि तरुणांसाठी ती गोंधळलेल्या मनाला दिशा देते. प्रौढांसाठी तणाव कमी करणारी, तर वृद्धांसाठी आठवणी आणि अनुभव नव्या रंगात मांडणारी प्रक्रिया ठरते. म्हणजेच चित्रकला ही आयुष्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर सोबत करणारी कला आहे.

सुंदर की प्रामाणिक?

चित्रकलेत “हे सुंदर आहे का?” हा प्रश्न दुय्यम असतो. “हे माझं आहे का?” हा प्रश्न महत्त्वाचा असतो. इथे बरोबर–चूक अशी मोजमापं नसतात. असते ती फक्त प्रामाणिक अभिव्यक्ती. ही अभिव्यक्ती माणसाला अधिक संवेदनशील बनवते आणि नात्यांमध्येही त्याचा सकारात्मक परिणाम दिसतो.

आजच्या काळाची गरज

आजच्या धावपळीच्या आणि स्पर्धात्मक जीवनात मानसिक समतोल राखणं मोठं आव्हान आहे. अशा वेळी चित्रकला ही लक्झरी नसून गरज ठरते. ती औषध नाही, पण मनाला आधार देणारी आहे. प्रश्नांना थेट उत्तर देत नसली, तरी त्यांना सामोरे जाण्याची ताकद नक्की देते.

माणूस घडवणारी कला

चित्रकला कलाकार घडवते, हे खरं आहे. पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे ती संवेदनशील, जागरूक आणि समतोल माणूस घडवते. प्रत्येकाने व्यावसायिक कलाकार व्हावं, अशी अपेक्षा नाही; पण स्वतःशी संवाद साधण्यासाठी चित्रकलेचा अनुभव घेणं आज अत्यावश्यक आहे.

एकदा तरी कागद आणि रंग हातात घ्या…

म्हणूनच “चित्रकला माझ्यासाठी नाही” असं म्हणण्याआधी एकदा कागद आणि रंग हातात घ्या. काही मोठं निर्माण होईलच असं नाही, पण मन हलकं होईल, विचार स्पष्ट होतील आणि कदाचित स्वतःशी ओळख थोडी अधिक घट्ट होईल. आणि कधी कधी, एवढंच पुरेसं असतं—माणूस म्हणून थोडं अधिक समतोल जगण्यासाठी.

सुनिल शालिनी विष्णु रेडेकर
चित्रकार | कला मार्गदर्शक | कला संशोधक | समीक्षक
संस्थापक – द चितारी
संपर्क: ८२८६०३२९९९
ईमेल: sunilredekar@gmail.com