स्त्रीशिक्षणाचा ध्वज उंचावणाऱ्या सावित्रीबाई

भारतीय समाजात स्त्रीशिक्षणाची सुरुवात ज्या स्त्रीने प्रत्यक्ष कृतीतून केली, त्या म्हणजे सावित्रीबाई फुले. ज्या काळात मुलींना शाळेत पाठवणं “अयोग्य” मानलं जात होतं, त्या काळात त्यांनी शाळा सुरू केली, वर्ग घेतले, मुलींना वाचायला-लिहायला शिकवलं आणि शिक्षणाचा दरवाजा उघडला. त्यांनी शिक्षणाला केवळ अभ्यासाचं साधन मानलं नाही; त्यांनी शिक्षणातून समाजबदल घडवला.

भिडे वाडा आणि स्त्री शिक्षणाची क्रांती

१८४८ साली पुण्यात भिडे वाड्यात मुलींसाठी शाळा सुरू झाली. या निर्णयाला जोरदार विरोध झाला. सावित्रीबाई रोज शाळेत गेल्या, रोज शिकवलं. रस्त्यात अपमान झाला, शिव्या मिळाल्या, अंगावर दगड-शेण फेकलं गेलं, तरी त्यांनी वर्ग बंद केला नाही. त्यांनी मुलींना अक्षरज्ञान दिलं, वाचनाची गोडी लावली आणि अभ्यासाची शिस्त लावली. त्यांनी मुलींना शाळेत बसवलं—हीच त्या काळातली मोठी क्रांती ठरली.

स्त्रीला शिक्षण, स्वावलंबन आणि आत्मसन्मान

सावित्रीबाईंनी स्पष्ट भूमिका घेतली—स्त्रीने शिकायलाच हवं. स्त्रीने स्वतःच्या पायावर उभं राहायलाच हवं. त्यांनी मुलींना शिकवलं, महिलांना शिकवलं, आणि शिक्षण सुरू ठेवण्यासाठी कुटुंबांना पटवलं. त्यांनी स्त्रीला घराबाहेर काढलं, शाळेत आणलं, आणि समाजात तिचं स्थान ठाम केलं. “शिका” हा त्यांचा ठोस आग्रह होता—गोड बोलून नव्हे, काम करून.

विधवांसाठी आधार आणि बालहत्या रोखण्यासाठी कृती

त्यांचं काम शाळेपुरतं थांबलं नाही. त्या काळात विधवांवर अन्याय झाला, त्यांना बहिष्कार झाला, त्यांना असहाय्य जीवन जगावं लागलं. सावित्रीबाईंनी विधवांसाठी आश्रय उभा केला. गर्भवती विधवांना सुरक्षित जागा दिली. बालहत्या रोखण्यासाठी त्यांनी प्रत्यक्ष व्यवस्था उभी केली. समाजाने टीका केली, बदनामी केली, तरी त्यांनी ही कामं थांबवली नाहीत. त्यांनी माणुसकी जपली, पीडितांच्या पाठीशी उभं राहिल्या, आणि निर्भीडपणे निर्णय घेतले.

कवितेतून जागृती, भाषेतून थेट संदेश

सावित्रीबाई फुले कवयित्रीही होत्या. त्यांच्या कवितांनी लोकांना झटपट जागं केलं. त्यांनी शिक्षणाचं महत्त्व लिहिलं, अज्ञानावर प्रहार केला, अंधश्रद्धेला आव्हान दिलं. त्यांनी थेट शब्द वापरले—शिका, उठून उभं राहा, स्वतःला ओळखा. त्यांचा संदेश लपवाछपवीचा नव्हता; तो सरळ आणि ठाम होता.

महात्मा ज्योतिराव फुले यांची साथ, पण सावित्रीबाईंचं स्वतंत्र कर्तृत्व

या संघर्षात महात्मा ज्योतिराव फुले यांची साथ सावित्रीबाईंना मिळाली. दोघांनी शिक्षण आणि समतेसाठी एकत्र काम केलं. पण सावित्रीबाईंचं कर्तृत्व स्वतंत्र आहे. त्यांनी शाळा चालवल्या, वर्ग घेतले, समाजविरोध झेलला, आणि स्त्रीशिक्षण रुजवलं—ही कामं त्यांनी स्वतःच्या धैर्यावर केली.

प्लेगच्या साथीत सेवेतून शेवट

१८९७ साली प्लेगची साथ पसरली. सावित्रीबाईंनी रुग्णांची सेवा केली. त्या स्वतः बाहेर पडल्या, मदत केली, रुग्णांना आधार दिला. आजारी मुलाला खांद्यावर उचलून नेताना त्यांना संसर्ग झाला आणि त्यातच त्यांचं निधन झालं. त्यांनी आयुष्यभर समाजासाठी काम केलं; शेवटच्या क्षणापर्यंतही त्यांनी सेवा केली.

आजही जिवंत असलेला सावित्रीबाईंचा वारसा

आज सावित्रीबाई फुले म्हणजे केवळ इतिहासातील व्यक्ती नाहीत. त्या स्त्रीशिक्षणाचा पाया आहेत. त्या सामाजिक न्यायासाठीचा धडा आहेत. त्यांनी उभं केलेलं शिक्षणाचं दार अजूनही लाखो मुलींसाठी उघडं आहे. म्हणूनच त्यांच्या जयंतीला आपण फक्त आठवण करत नाही—आपण त्यांच्या कामाचा अर्थ समजून घेतो.

क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन 🙏🚩