स्वराज्यविचार घडवणारी जननी

मराठी इतिहासात स्वराज्याची संकल्पना ज्यांच्या विचारांतून आकाराला आली, त्या म्हणजे राजमाता जिजाऊसाहेब भोसले. जिजाऊसाहेब केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या; त्या स्वराज्याच्या विचारांची पेरणी करणाऱ्या दूरदर्शी मार्गदर्शक होत्या. शिवाजी महाराजांच्या चारित्र्याची जडणघडण, त्यांची न्यायप्रियता, धर्मनिष्ठा आणि रयतेविषयीची बांधिलकी—या साऱ्यांच्या मुळाशी जिजाऊसाहेबांचे संस्कार होते.

संघर्षांनी घडलेलं मातृत्व

माळोजीराजे भोसले आणि उमाबाई यांच्या कन्या असलेल्या जिजाऊसाहेबांचे आयुष्य सहज नव्हते. शहाजीराजे भोसले यांच्या सततच्या मोहिमांमुळे त्यांना अनेकदा एकट्यानेच जबाबदाऱ्या पेलाव्या लागल्या. पुणे प्रांतातील जहागिरी सांभाळताना त्यांनी प्रशासन, शिस्त आणि निर्णयक्षमतेचं भान जपलं. या वातावरणात त्यांनी शिवाजी महाराजांचं बालपण घडवलं—राजकीय वास्तवाची जाणीव देत, पण अन्यायाशी तडजोड न करता.

संस्कारांची ठाम बैठक

रामायण, महाभारत, संतपरंपरेतील कथा आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासातील शौर्यगाथा—या सगळ्यांतून जिजाऊसाहेबांनी शिवाजी महाराजांच्या मनात न्याय, धर्म आणि स्वातंत्र्य यांची ठाम बैठक निर्माण केली. पराक्रम म्हणजे केवळ युद्ध जिंकणं नव्हे, तर दुर्बलांचं रक्षण करणं, स्त्रियांचा मान राखणं आणि रयतेच्या हितासाठी सत्ता वापरणं—हा राज्यविचार त्यांनी स्पष्टपणे रुजवला.

स्वराज्याचा लोकाभिमुख विचार

जिजाऊसाहेबांनी शिवाजी महाराजांना सातत्याने हेच सांगितलं की राज्य हे एखाद्या व्यक्तीचं नसून रयतेचं असतं. सत्ता ही सेवेसाठी असते, दडपशाहीसाठी नव्हे—हा विचार त्यांच्या शिकवणीतून ठळकपणे उमटतो. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या निर्णयांमध्ये लोकहित, न्याय आणि नैतिकता यांना अग्रक्रम मिळत गेला. स्वराज्य उभारताना त्यांनी जी लोकाभिमुख भूमिका घेतली, तिच्या पायाशी जिजाऊसाहेबांचे मार्गदर्शन होते.

आजही जिवंत असलेली प्रेरणा

राजमाता जिजाऊसाहेब भोसले या इतिहासापुरत्याच मर्यादित नाहीत. त्या मातृत्व, धैर्य, शिस्त आणि राष्ट्रनिष्ठेचं प्रतीक आहेत. एका मातेनं योग्य विचार, संस्कार आणि दिशा दिल्यास इतिहास घडू शकतो—याचं सर्वोत्तम उदाहरण म्हणजे जिजाऊसाहेब.

स्वराज्याच्या जननीला, विचारांची आणि संस्कारांची दीपशिखा असलेल्या राजमाता जिजाऊसाहेब भोसले यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन 🙏🚩