प्रा. वसंत कानेटकर लिखित आणि राजेश देशपांडे दिग्दर्शित ‘हिमालयाची सावली’ हे अजरामर नाटक पुन्हा एकदा मराठी रंगभूमीवर अवतरले आहे. मोरया भूमिका आणि अथर्व निर्मित हे नाटक समाजासाठी सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या ‘हिमालयाच्या’ पाठीशी उभ्या राहिलेल्या ‘सावली’चे, म्हणजेच त्यांच्या पत्नीचे, मन हेलावून टाकणारे आयुष्य मांडते. या महत्त्वपूर्ण भूमिकेत ज्येष्ठ अभिनेते शरद पोंक्षे आणि अभिनेत्री शृजा प्रभूदेसाई दिसत असून, पोंक्षे यांनी या नाटकाच्या भावनिक गाभ्यावर आणि आजच्या तरुण पिढीसाठी असलेल्या त्याच्या महत्त्वाबद्दल मनमोकळेपणाने भाष्य केले आहे. या नाटकात विघ्नेश जोशी, जयंत घाटे, सृजन देशपांडे, प्राची रिंगे, सोनाली राजे, चैतन्य राव, ओंकार कर्वे आणि विजय मिरगे या कलाकारांचा समावेश आहे.

नानासाहेब आणि त्यांच्या सावलीची वेदना

शरद पोंक्षे या नाटकात ‘नानासाहेब’ ही भूमिका साकारत आहेत, जे आपल्या आयुष्यात समाजकार्याला सर्वोच्च स्थान देतात. आज आपण आजूबाजूला जे समाजकारण आणि राजकारण पाहतो, त्यापेक्षा वेगळ्या पातळीवर उभं राहणारं हे समाजकारण आहे, असं पोंक्षे सांगतात. त्यांच्या मते, हे नाटक नानासाहेबांचं नसून त्यांच्या ‘सावली’चं आहे. आयुष्यात बायका-मुलांचा संसार किंवा समाजाचा प्रपंच यापैकी एकाच गोष्टीशी प्रामाणिक राहता येतं, दोन्हींची मोट बांधण्याचा प्रयत्न केला तर माणूस दोन्हीकडे पराभूत होतो—हे कटू सत्य हे नाटक ठसठशीतपणे समोर आणतं.

इतिहासातील ‘हिमालय’ आणि त्यांच्या सावल्या

छत्रपती शिवाजी महाराज, मोहनदास करमचंद गांधी, लोकमान्य टिळक, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, महर्षी कर्वे यांसारखी अनेक महान व्यक्तिमत्त्वे म्हणजे समाजाचे ‘हिमालय’. पण त्यांच्या पत्नींच्या, म्हणजेच त्यांच्या ‘सावल्यांच्या’ वाट्याला आलेलं आयुष्य किती कठीण होतं, याकडे इतिहास फारसं पाहत नाही. मोठ्या माणसाची बायको म्हणून ओळख मिळते, पण त्या ओळखीपलीकडे सुख किती मिळालं, हा प्रश्न या नाटकातून ठळकपणे उभा राहतो. ही माणसं कधी एका घराची नव्हतीच; ती समाजाची होती, आणि म्हणूनच त्यांच्या सावल्या आयुष्यभर झिजत राहिल्या—हीच या नाटकाची मध्यवर्ती वेदना आहे.

शृजा प्रभूदेसाई यांचे संवेदनशील योगदान

नानासाहेबांच्या ‘सावली’ची भूमिका अभिनेत्री शृजा प्रभूदेसाई यांनी अत्यंत संयमित आणि संवेदनशील पद्धतीने साकारली आहे. अनेक वर्षे पतीच्या ध्येयासाठी स्वतःच्या इच्छांना, सुखाला आणि अपेक्षांना बाजूला ठेवणाऱ्या स्त्रीचा अंतर्गत संघर्ष त्यांच्या अभिनयातून प्रभावीपणे उलगडतो. नानासाहेबांच्या महानतेमागे उभी असलेली ही शांत, न बोलणारी ताकद शृजा प्रभूदेसाई यांच्या अभिनयामुळे अधिक ठळक होते.

भव्य मांडणी, स्पष्ट शिकवण आणि प्रेक्षकांना आवाहन

हिमालयाची सावली हे नाटक केवळ मनोरंजनापुरतं मर्यादित राहत नाही, तर खऱ्या आयुष्यात मूल्यांशी प्रामाणिक राहण्याचं भान देतं. आपण जे काही बनू इच्छितो, ते बनताना आपल्या कामाशी किती निष्ठावान राहतो, समाजासाठी काम करताना वैयक्तिक आयुष्याची किंमत काय असते, हे प्रश्न हे नाटक प्रेक्षकांसमोर ठेवतं. दिग्दर्शक राजेश देशपांडे यांनी १९१० सालच्या काळातील भाषा, पेहराव, जीवनशैली आणि वातावरण अत्यंत बारकाईने रंगमंचावर साकारलं आहे.

आजच्या काळात कमी पात्रांची, कमी खर्चाची नाटकं मोठ्या प्रमाणावर येत असताना, हिमालयाची सावलीसारखं भव्य, आशयघन आणि खर्चीक नाटक टिकून राहणं हे प्रेक्षकांच्या पाठबळावरच अवलंबून आहे. नाटक म्हणजे काय, उत्तम लेखन, दिग्दर्शन, नेपथ्य आणि अभिनय कसा असावा, हे अनुभवायचं असेल तर हिमालयाची सावली नक्की पाहावी, असं हे नाटक ठामपणे सुचवतं.